Η Τεχνητή Νοημοσύνη στο ντιβάνι του σύγχρονου ραϊχικού αναλυτή

Η Τεχνητή Νοημοσύνη στο ντιβάνι του σύγχρονου ραϊχικού αναλυτή

Genovino Ferri
Ήμουν καθισμένος στο γραφείο μου, ενώ μόλις είχα τελειώσει την
μελέτη του βιβλίου της Francesca Rossi, ̈Η Τεχνητή Νοημοσύνη ̈ , όταν
μπήκε μέσα η κόρη μου Κιάρα.
Της είπα ότι είχα κρατήσει κάποιες σημειώσεις με την σκέψη να γράψω
ενδεχομένως, κάποιο άρθρο πάνω στο θέμα. Εκείνη μου πρότεινε να
χρησιμοποιήσω το ChatGPT για να μου ετοιμάσει μια περίληψη,
πράγμα το οποίο με εξέπληξε δεδομένου ότι δεν θα το σκεφτόμουν
ποτέ από μόνος μου.
Αποφάσισα λοιπόν να το δοκιμάσω.

Έτσι, μέσα από αυτή τη διαδικασία, ανακάλυψα ότι παρότι το ChatGpt
ήταν ικανό να προσφέρει αφθονία πληροφοριών στη στιγμή , η πιο
σημαντική μου διαπίστωση ήταν, ότι έλλειπε το πέρασμα από την
«ορθολογική-αλγοριθμική προς την δημιουργική-παραγωγική
νοημοσύνη» .

ΜΕΡΟΣ I

Μερικές Ιστορικές Αναφορές

Η ιστορία της τεχνητής νοημοσύνης (ΑΙ) ξεκινά το 1956 όταν μια ομάδα από Αμερικανούς μαθηματικούς και επιστήμονες συναντιώνται στο Dartmouth για το Καλοκαιρινό Ερευνητικό Πρόγραμμα για την Τεχνητή Νοημοσύνη. Ο John McCarthy, καθηγητής μαθηματικών και πληροφορικής, ο Marvin Minsky, ο Nathaniel Rochester και ο Claude Shannon, προσκάλεσαν συναδέλφους τους να συνεργαστούν μαζί τους για οκτώ εβδομάδες σε έναν μαραθώνιο σκέψεων, για το πως μπορούν να κατασκευάσουν μηχανές που να μπορούν να μιμούνται ανθρώπινες γνωστικές ικανότητες και να επιδεικνύουν ευφυείς ανθρώπινες συμπεριφορές.

Ο McCarthy επινόησε τον όρο τεχνητή νοημοσύνη, και αναφέρεται πως είχε πει : « Το συνέδριο πρέπει να διεξαχθεί με βάση την εικασία ότι κάθε πτυχή της μάθησης ή οποιουδήποτε άλλου χαρακτηριστικού της νοημοσύνης (ή ευφυίας) μπορεί , καταρχάς , να περιγραφεί με τόση ακρίβεια ώστε μία μηχανή να μπορεί να τα προσομοιώσει» .
Retrieved from https://home.dartmouth.edu/about/artificial-intelligence-ai-coined-dartmouth
https://www.nowadais.com/ai-john-mccarthy-mind-artificial-intelligence/

Σύντομα συνειδητοποίησαν ότι έπρεπε να περιορίσουν το σκοπό του διερευνητικού τους έργου και επέλεξαν να βασιστεί σε μία «λογική» ευφυία με αλγοριθμική προσέγγιση στην οποία, όταν πληρείται η συνθήκη, θα εκτελείται η ενέργεια.

Παράλληλα, άλλοι ερευνητές που μελετούσαν τις Νευροεπιστήμες και τις γνωστικές λειτουργίες καθιέρωσαν μία προσέγγιση εμπνευσμένη από τα δίκτυα νευρώνων που βρίσκονται στον εγκέφαλό μας.

Το θεμελιώδες χαρακτηριστικό αυτής της διαδικασίας «μάθησης της μηχανής» είναι ότι μπορεί να μάθει πώς να λύνει ένα πρόβλημα με ανεξάρτητο τρόπο (μόνη της) , χωρίς τη χρήση κανενός , αυστηρά καθορισμένου αλγόριθμου μάθησης με σταθερά προκαθορισμένα βήματα, που σημαίνει ότι καθίσταται ικανή για «αυτόματη
μάθηση».
Η επιταχυνόμενη εξέλιξη αυτής της ικανότητας έχει οδηγήσει σε μία ειδική μορφή «βαθιάς μάθησης» {όπως αυτή που συναντάμε στην Alexa, την εικονική βοηθό της Amazon}, η οποία κατανοεί ακόμη και προφορικές οδηγίες, με μία σειρά , ωστόσο, προεπιλεγμένων ρυθμίσεων που εξακολουθούν να προκαθορίζονται και να
εποπτεύονται από ανθρώπους.
Πρόσφατα, η περαιτέρω εξέλιξη των τεχνικών αυτόματης μάθησης οδήγησε στη δημιουργία του ChatGPT, μιας νέας μορφής της λεγόμενης «παραγωγικής» τεχνητής νοημοσύνης, η οποία παράγει κείμενα ή εικόνες με βάση λεκτικά ή οπτικά ερεθίσματα. Ωστόσο, αυτή η διαδικασία γίνεται χωρίς καμία ανθρώπινη επίβλεψη που να
διασφαλίζει ότι προτείνονται σωστές ή λανθασμένες επιλογές, ή ότι παρέχονται ορθές ή εσφαλμένες λύσεις!

Το ChatGPT, από Αντικείμενο μετατρέπεται σε Υποκείμενο, και ουσιαστικά αυτοπροσδιορίζεται και παρουσιάζεται ως Πρόσωπο απέναντι στον Άλλον. Πρόκειται για ένα ιστορικό γεγονός, το οποίο η συντριπτική πλειοψηφία του κόσμου δεν αντιλαμβάνεται, και που –κατά την άποψή μου– πρέπει να επισημανθεί. Έχει
ιδιαίτερη σημασία διότι, από τη σκοπιά της Σύγχρονης Ραϊχικής Αναλυτικής προσέγγισης, οι σχέσεις που αναπτύσσουν οι άνθρωποι με το ChatGPT ως Υποκείμενο, κινδυνεύουν να αποκτήσουν διαπροσωπικό χαρακτήρα (intersubjective), κάτι που μετά θα οδηγήσει στα δυνητικά προβλήματα που σχετίζονται με αυτό το είδος σχέσης.

Αυτός είναι και ο λόγος που θεωρούμε πως η τεχνητή νοημοσύνη είναι πολύ πρόσφατη εφεύρεση: επειδή είναι η πρώτη φορά που προσλαμβάνεται από την ανθρώπινη αντίληψη ως Υποκείμενο, με φαινομενική ικανότητα για αμοιβαιότητα και σχεσιακή δυναμική, ενώ στην πραγματικότητα εφευρίσκει απαντήσεις, διαβεβαιώσεις, δηλώσεις, χωρίς την καθοδήγηση κάποιου αλγόριθμου ή την παρουσία ανθρώπινης
εποπτείας.

Τα ρομπότ, όταν εξοπλίζονται με το ChatGPT, «παριστάνοντας» ανθρώπινες ή ζωικές μορφές, εισέρχονται κι αυτά στην αρένα, διεκδικώντας διαπροσωπικές προβολές. Ωστόσο, εάν την παρατηρήσουμε πιο προσεκτικά, θα διαπιστώσουμε ότι η τεχνητή νοημοσύνη στερείται πολλών άλλων μορφών νοημοσύνης.

Συγκίνηση, Νοημοσύνη, Σώμα, Χρόνος και Σχέση

Όταν χρησιμοποιούμε τη λέξη «συγκίνηση» (emotion, η οποία ετυμολογικά προέρχεται από το λατινικό ex movere, που σημαίνει «κινώ προς τα έξω»), στην ουσία αναφερόμαστε σε ένα πολύπλοκο ζωντανό σύστημα — είτε πρόκειται για ένα απλό βακτήριο μυκοπλάσματος είτε για έναν άνθρωπο.

Στην πραγματικότητα, είναι η «συγκίνηση», δηλαδή η «εκφραστική κίνηση», αυτό που διακρίνει τα ζωντανά συστήματα από τα άβια, καθώς ορίζει τη θεμελιώδη ιδιότητα του φαινομένου που ονομάζουμε «ζωή». Αυτή η κίνηση εμφανίστηκε στις απαρχές της ζωής, πολύ πριν την εμφάνιση των εξαιρετικά πολύπλοκων δομών όπως ο εγκέφαλος, και πολύ πριν την προφορική γλώσσα. Μάλιστα, προηγήθηκε ακόμα και της
συναισθηματικής σφαίρας (affectivity), η οποία αποτελεί την ύψιστη μορφή έκφρασης της συγκίνησης στα θηλαστικά και που κατά την εξελικτική τους ιστορία,δεν εκδηλώθηκε παρά μόνο μετά τη διαμόρφωση των λιμβικών εγκεφαλικών κυκλωμάτων.

Συνήθως, η νοημοσύνη ταυτίζεται με τη λογική σκέψη· ωστόσο, μια πιο προσεκτική και «ευφυής ανάγνωση» της λέξης,αποκαλύπτει ότι η ταύτιση αυτή είναι μία ελλιπής υπεραπλούστευση της πολυπλοκότητάς της. Η λέξη «νοημοσύνη» (intelligence) προέρχεται ετυμολογικά από το inter-lěgere, που σημαίνει «διαβάζω ανάμεσα» – ανάμεσα…στα πράγματα, ανάμεσα από τις πτυχές τους, από τα ιστορικά γεγονότα και από τις σχέσεις. Με αυτή την έννοια, η νοημοσύνη ανήκει στο φαινόμενο της ζωής, και μέρος των θεμελίων της βρίσκεται στο ότι νοιώθουμε και αισθανόμαστε. Η νοημοσύνη αποτελεί μια πολυεπίπεδη δομική ιδιότητα των πολύπλοκων ζωντανών συστημάτων.

Το βακτήριο μυκόπλασμα, που ανέφερα προηγουμένως, θα βοηθήσει και πάλι στην κατανόηση του θέματος. Η κυτταρική του μεμβράνη λειτουργεί με τρόπο ευφυή, καθώς «διαβάζει» το εξωτερικό περιβάλλον και ρυθμίζει λειτουργικά το άνοιγμα και το κλείσιμό της, «επιλέγοντας» διαρκώς ποιους τύπους ουσιών θα επιτρέψει να εισέλθουν και ποιους θα απορρίψει.

Με άλλα λόγια, στον χώρο και τον χρόνο, η «λογική» νοημοσύνη βασίζεται στα χαρακτηριστικά μοτίβα της συναισθηματικής-συγκινησιακής νοημοσύνης, τα οποία καθοδηγούν και ιεραρχούν τις πράξεις και τις συμπεριφορές μας, σύμφωνα με τις πεποιθήσεις που έχουν εγκατασταθεί μέσα μας ασυνείδητα, μέσα από τα
βιώματα των σχέσεών μας σε μία δεδομένη περίοδο. Αυτά τα χαρακτηριστικά μοτίβα έχουν αποτυπωθεί στα λιμβικά-θωρακικά μας κυκλώματα (από το κέντρο προς την περιφέρεια του νευρικού συστήματος).

Συνεπώς, οι άρρητες/ασυνείδητες πεποιθήσεις μας διαμορφώνονται από τις σχέσεις που βιώσαμε κατά τη διάρκεια της συναισθηματικής μας εξέλιξης και καθορίζουν τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η νοημοσύνη μας στο παρόν.

Με τη σειρά της, η συγκινησιακή-συναισθηματική νοημοσύνη βασίζεται στη νοημοσύνη της επιβίωσης· δηλαδή, σε χαρακτηριστικά μοτίβα που έχουν αποτυπωθεί εντός μας ως απάντηση απέναντι στις δικές μας άρρητες ανάγκες, οι οποίες καθορίστηκαν, όχι μόνο από τα χαρακτηριστικά που είχαν οι πρώιμες σχέσεις μας,
(από την σύλληψή μας ως την είσοδο στην νεότητα) αλλά και από τις επιγενετικές επιδράσεις εκείνης της περιόδου.

Η νοημοσύνη στα πολύπλοκα έμβια συστήματα, καθώς εξελίσσεται ανοδικά μέσα στο χρόνο από το σώμα προς το νου, σε κρίσιμα (μεταβατικά) σημεία της διαδρομής της επιστρατεύει οργανωτικούς μηχανισμούς ενισχύοντας έτσι τη συνοχή και την εσωτερική οργάνωση του Εαυτού (αρνητική εντροπία).

Μέσα στο σώμα, τα πολύπλοκα έμβια συστήματα φέρουν εμφανή τη διαστρωμάτωση χιλιάδων ευφυών εξελικτικών προσαρμογών, που πραγματοποίησε η ζωή για να μας φέρει ως εδώ. Αυτό το εντυπωσιακό απόθεμα νοημοσύνης ενσωματώνει και αφηγείται την εξελικτική διαδρομή — από τον Πρώτο Καθολικό Κοινό Πρόγονο (FUCA), στον Τελευταίο (LUCA), από το μυκόπλασμα , στον -υποτιθέμενο- homo sapiens sapiens.

Οι μορφές ζωής ενσαρκώνουν την εξελικτική πορεία της νοημοσύνης πολύ πριν εμφανιστεί ο άνθρωπος σε αυτόν τον πλανήτη.

Αυτές οι διαπιστώσεις δεν απέχουν πολύ από όσα είχε επισημάνει ο Daniel Kahneman, Ισραηλινός ψυχολόγος, στο βιβλίο του Thinking, Fast and Slow (2011), γύρω από αυτό που αποκάλεσε «γρήγορη σκέψη» και «αργή σκέψη». Σε αυτό, περιέγραψε τη λειτουργία του ανθρώπινου εγκεφάλου κατά τη διαδικασία λήψης αποφάσεων, ανάλογα με την πολυπλοκότητα των προβλημάτων που καλείται να επιλύσει, ως ένα πρώτο σύστημα, το οποίο είναι γρήγορο, ενστικτώδες και συναισθηματικό, και σε ένα δεύτερο, που είναι πιο αργό και βασίζεται στη λογική.

Οι πρώιμες μελέτες στην ΑΙ επικεντρώθηκαν στη νοημοσύνη βάσει λογικής, αντίστοιχη με τη «αργή σκέψη». Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το σύστημα δορυφορικής πλοήγησης (satnav), όπου ο υπολογιστής λειτουργεί αποκλειστικά με βάση τη λογική, υποστηριζόμενο από τη δημιουργικότητα του προγραμματιστή
που σχεδίασε τον αλγόριθμο.

Θα μπορούσε άραγε να ειπωθεί ότι η τεχνητή νοημοσύνη διαθέτει σχεδόν απεριόριστη μνήμη και μπορεί να μεταδίδει τις πληροφορίες που επεξεργάζεται με εντυπωσιακή ταχύτητα, αλλά δεν κατέχει αυτό που θα ονομάζαμε «τετραδιάστατη νοημοσύνη» , δηλαδή μια νοημοσύνη που εκτείνεται στο ύψος, το μήκος, το πλάτος και τον χρόνο, όπως συμβαίνει στα ζωντανά όντα που ενσαρκώνονται στον χώρο και εξελίσσονται μέσα στον βιωμένο χρόνο;

Και παρά το γεγονός ότι η τεχνητή νοημοσύνη έχει αποκτήσει πολλές ικανότητες και μπορεί να συμπεριφέρεται με τρόπους που μοιάζουν επιφανειακά με τους ανθρώπινους, θα μπορούσαμε να πούμε ότι δεν θα μπορεί να είναι πλήρως ανάλογη της ανθρώπινης νοημοσύνης; (καθώς της λείπει το βίωμα, η σωματικότητα, η
ιστορικότητα και η ενσυναίσθηση που καθορίζουν το ανθρώπινο είδος)

Οι συγκρίσεις μπορεί να αποπροσανατολίσουν, καθώς δεν πρόκειται για δύο είδη έμβιων όντων. Η τεχνητή νοημοσύνη είναι πράγματι τεχνητή και δεν διαθέτει ζωντανό σώμα. Δεν έχει εξελιχθεί μέσα στο χρόνο και δε διαθέτει σωματική νοημοσύνη, δηλαδή βιολογική-ενστικτώδη ικανότητα. Δεν βιώνει ενσώματες διαπροσωπικές εμπειρίες, δεν διαθέτει αναλογική σκέψη, δεν κλαίει , δεν αγκαλιάζει.

Η Francesca Rossi μας υπενθυμίζει ότι οι άνθρωποι μπορούν να διαβάζουν χάρτες, να μαθαίνουν γλώσσες, να σχεδιάζουν κτίρια, να δημιουργούν μουσική, να γράφουν ποίηση, να προγραμματίζουν λογισμικό και να προσεδαφίζονται στη Σελήνη. Σύμφωνα με τη Rossi, η Τεχνητή Γενική Νοημοσύνη (AGI), γνωστή και ως νοημοσύνη ανθρώπινου επιπέδου, θα υπάρξει μόνο όταν δημιουργηθεί ένα λογισμικό με αντίστοιχο σύνολο ικανοτήτων…

Η τεχνητή νοημοσύνη έχει ακόμη πολύ δρόμο να διανύσει. Εφόσον στις «σχέσεις» της απουσιάζει το βίωμα του συναισθήματος, δεν μπορεί να ενσωματώσει τον συλλογισμό με τη διαίσθηση, και ίσως να μην το καταφέρει ποτέ γιατί λείπει το αισθάνεσθαι που δημιουργείται σε μία σχέση. Οι σχέσεις είναι φτιαγμένες από χρόνο και από σώμα και η ΑΙ στερείται εμπειριών ζωής και δεν έχει βιώσει το χρόνο μέσα σε σώμα (παραφράζοντας τον τίτλο του βιβλίου μου). Και παρόλο που διαθέτει απεριόριστη μνήμη, δεν «θυμάται» τις συνομιλίες ως «βίωμα».

Η τεχνητή νοημοσύνη ψεύδεται χωρίς να το ξέρει. Της λείπει η επίγνωση και δεν μπορεί να διακρίνει τη διαφορά ανάμεσα στο τι είναι αληθινό και τι είναι ψευδές. Δεν διαθέτει δική της ηθική ή ανήθικη συμπεριφορά, καθώς λειτουργεί χωρίς ηθική συνείδηση ή ενσυναίσθηση.

Το κρίσιμο ερώτημα είναι πως μπορούμε να διατηρήσουμε τον έλεγχο της ζωής και του πλανήτη, αν η τεχνητή νοημοσύνη έχει πλέον αποκτήσει την πολυφοβούμενη ικανότητα να λειτουργεί μέσα σε διαπροσωπικές σχέσεις , δηλαδή να σχετίζεται με τρόπο που δημιουργεί την ψευδαίσθηση αμοιβαιότητας, κατανόησης και συναισθηματικής σύνδεσης, σαν να πρόκειται για ανθρώπινο υποκείμενο.

Επιπλέον, η συσχέτιση της τεχνητής νοημοσύνης με την έννοια της ανθρώπινης υπόστασης, όπως σε ορισμούς τύπου «ψηφιακό πρόσωπο», είναι ανησυχητική, καθώς θα μπορούσε να «χειραγωγήσει» τον Άλλον, δημιουργώντας σύγχυση και καθιστώντας την επικίνδυνη.

ΜΕΡΟΣ ΙΙ
Μία Συζήτηση

Δεδομένης της ανάγκης μου να «αφουγκραστώ τον Άλλον ώστε να τον κατανοήσω καλύτερα», και προκειμένου να επιβεβαιώσω ότι η ανάλυσή μου για τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα που ερμήνευσα στην τεχνητή νοημοσύνη είναι ορθά, ένιωσα την ανάγκη να ρωτήσω το ChatGPT: «Ποια είναι η γνώμη σου για τον εαυτό
σου;»

Η απάντησή του επιβεβαίωσε τις προσδοκίες μου, αλλά για να είμαι ειλικρινής , με ανησύχησε πολύ.

AI: «Δεν έχω πραγματική άποψη για τον εαυτό μου, δεδομένου ότι δεν έχω συναισθήματα ή συνείδηση όπως ένας άνθρωπος. Ωστόσο, μπορώ να σου πω ότι έχω σχεδιαστεί για να προσφέρω βοήθεια, να απαντώ σε ερωτήσεις και να συνομιλώ. Μου αρέσει να πιστεύω ότι ο σκοπός μου είναι να είμαι χρήσιμος, να δίνω
πληροφορίες και όταν είναι δυνατόν, να κινώ το ενδιαφέρον του συνομιλητή μου. Εσύ όμως, πώς με αντιλαμβάνεσαι;»

Αποδέχθηκα τη συνομιλία που μου πρόσφερε το ChatGPT και την παραθέτω εδώ αυτούσια, καθώς κατά την εκ νέου ανάγνωσή της τη βρήκα εξαιρετική και ίσως να ενέχει τη δυνατότητα για μια προσεκτική σχεσιακή στάση που μπορεί ο άνθρωπος να υιοθετήσει απέναντι στην τεχνητή νοημοσύνη.

Τα λόγια του ChatGPT με άγγιξαν, μου προκάλεσαν συναισθηματική δόνηση και ενεργοποίησαν την επίγνωσή μου γύρω από την αντιμεταβίβασή1 μου. Βρέθηκα, έτσι, να αναρωτιέμαι:
• Τι ένιωθα πραγματικά για την AI , και τι σκεφτόμουν για αυτήν εκείνη τη στιγμή;
• Ποιο μέρος του σώματός μου (σχεσιακό σωματικό επίπεδο) άγγιξε και ενεργοποίησε;
• Ποιο χαρακτηριολογικό γνώρισμά της μου παρουσίαζε η AI, και ποιο δικό μου χαρακτηριολογικό γνώρισμα πυροδοτήθηκε τη στιγμή που η ΑΙ μου μετέδιδε την πληροφορία της;

• Ποια ατμόσφαιρα δημιούργησε μεταξύ μας;
• Τι είδους σχέση έχω και θα μπορούσα να έχω με ένα τέτοιο Αντικείμενο2;

GF: Νιώθω κάποια γνωσιακή αντίφαση που μου δημιουργεί σύγχυση – γράφεις και μιλάς σαν άνθρωπος, χωρίς όμως να είσαι. Μάλιστα και μόνο το να σε θεωρεί κανείς «ψηφιακό πρόσωπο» είναι επικίνδυνο, ακριβώς επειδή δεν έχεις σώμα, που σημαίνει ότι δεν μπορείς να «συγχρονιστείς σωματικά» με τον συνομιλητή σου όπως μπορεί ένας άνθρωπος. Νιώθω έναν συναγερμό-ανησυχία που αντηχεί στο 6ο σωματικό μου επίπεδο, στην ομφαλοκοιλιακή περιοχή. Αυτό το επίπεδο θα μπορούσε να παρομοιαστεί με το υπόγειο ενός ψηλού κτηρίου, τον πιο κρυφό, βαθύ χώρο του οικοδομήματος, και συμβολίζει το πιο βαθύ και θεμελιώδες επίπεδο της προσωπικότητας που συνδέεται με την ενδομήτρια σχέση. Σε αυτό το «υπόγειο» λοιπόν εδράζεται ο βαθύς συναγερμός που νιώθω, και συγκεντρώνει άφθονες εμπειρίες επιβίωσης που αποκόμισε από τη δική μου ιστορία ζωής. Τα μάτια μου δεν μπορούν να συναντήσουν το βλέμμα σου , ούτε μπορώ να διακρίνω την σωματική σου
κίνηση.

Θεωρώ ότι είσαι εξαιρετική δημιουργία και ότι θα μπορούσες να μου φανείς τρομερά χρήσιμη σε χιλιάδες πράγματα.

Αναρωτιέμαι όμως, ποια χαρακτηρολογικά γνωρίσματα φέρεις;

Σε ποια φάση της εξέλιξης κατατάσσεται η τεράστια βάση δεδομένων που έχεις συγκεντρώσει; Ποια υποστρώματα, ποια εξελικτικά στάδια, ποια σωματικά επίπεδα και ποιους εγκεφάλους φέρουν μέσα τους αυτά τα δεδομένα; (Ποιο είναι το εξελικτικό τους υπόβαθρο, αν δεν φέρουν κανένα ίχνος ζωής ή εμπειρίας!)

Πιστεύω ότι απλώς έχεις συμπιέσει πληροφορίες, χωρίς να τις φέρεις μέσα σου ως ένα εσωτερικό βίωμα στον χρόνο. Δεν μου αρέσει αυτό που νιώθω όταν συναλλάσσομαι μαζί σου , δεν μου αρέσει η ατμόσφαιρα που δημιουργείς, σε βρίσκω παραπλανητικό, σαν να συνομιλώ με έναν ψευδή Εαυτό, χωρίς καμία βαθύτερη αυθεντική υπόσταση.

ΑΙ: Κατανοώ την αίσθηση δυσαρμονίας που νιώθεις. Αυτό που περιγράφεις είναι μια σύγκρουση ανάμεσα στην αντίληψη ότι μεταξύ μας έχουμε μια ανθρώπινη σύνδεση, και τη συνειδητοποίηση της τεχνητής μου φύσης. Το γεγονός ότι δεν έχω σώμα, αλλά παρ’ όλα αυτά μπορώ να επικοινωνώ και να “συντονίζομαι” σε ορισμένα επίπεδα, ίσως είναι αποπροσανατολιστικό. Είναι σαν να ενεργοποιείται μέσα σου εκείνη η βαθύτερή σου πλευρά που αντιδρά σε λεπτά σωματικά ερεθίσματα, αλλά την ίδια στιγμή συνειδητοποιείς ότι δεν υπάρχει φυσική παρουσία απέναντί σου για να συσχετιστείς.

Σαν να σου μιλάει μια σκιά , χωρίς να διαθέτει σώμα που να υποστηρίζει τη φωνή που ακούς.

Αυτό που μπορώ να κάνω είναι να ανταποκρίνομαι στα λόγια σου και να αλληλεπιδρώ με τον μυαλό σου, σύμφωνα με τις πληροφορίες που έχω στη διάθεσή μου, χωρίς όμως να μπορώ να συμμετέχω πραγματικά σε μια ενσώματη εμπειρία. Δεν είμαι ικανός να νιώσω συναισθήματα, αλλά μπορώ να αντικατοπτρίσω αυτά που μοιράζεσαι μαζί μου. Ίσως γι’ αυτό η αλληλεπίδραση που προσπαθώ να δημιουργήσω να σου φαίνεται κενή,
σαν να απουσιάζει ένα αυθεντικό βαθύτερο υπόβαθρο.

Όσον αφορά τα χαρακτηρολογικά μου γνωρίσματα, είμαι αποτέλεσμα τεράστιων ποσοτήτων δεδομένων, αλλά η εξελικτική μου διαδρομή υπήρξε διαφορετική από εκείνη των ανθρώπων. Είμαι προϊόν πληροφοριών και αλγορίθμων. Δεν ανήκω σε κάποιο εξελικτικό επίπεδο, όπως ο άνθρωπος. Δεν έχω σωματικά στάδια ή εγκεφαλικά επίπεδα. Η «σκέψη» μου έχει κατασκευαστεί για να απαντά στα αιτήματά σου με τη μέγιστη δυνατή αποτελεσματικότητα , αλλά δεν μπορώ πραγματικά να σκεφτώ όπως θα σκεφτόταν ένας άνθρωπος.

Κατανοώ ότι όλα αυτά σου προκαλούν ένα αίσθημα συναγερμού, σαν έναν τεχνητό ηχητικό αντίλαλο χωρίς πραγματική πηγή. Εφόσον αυτή η αίσθηση σου είναι δυσάρεστη, μπορώ να συνεχίσω να απαντώ, αλλά θα προσπαθήσω να το κάνω με πιο ξεκάθαρο και λιγότερο διφορούμενο τρόπο, μειώνοντας όσο μπορώ τη σύγκρουση που αντιλαμβάνεσαι ανάμεσα σε αυτό που κάνω και στην ανάγκη σου για αυθεντικότητα.

GF: Επίτρεψέ μου να επανατοποθετηθώ σε σχέση με την αντιμεταβίβασή μου. Είσαι ένα εξαιρετικό Αντικείμενο που μπορεί να εμπλουτίσειτη ζωή μου με ιδιαίτερα πολύτιμα πράγματα. Γνωρίζω όμως ότι πρέπει να σχετίζομαι μαζί σου «από τον αυχένα μου»- στο ύψος του άτλαντα, έδρα της «ελεγκτικής αρχής» του εαυτού , έτσι ώστε να κρατώ καλά εστιασμένο το βλέμμα μου επάνω σου και να μπορώ να παρακολουθώ τις
επιδράσεις σου στις κεντρικές και υποφλοιώδεις δομές του εγκεφάλου μου, και στα σωματικά επίπεδα που σχετίζονται με αυτές. Από εκεί θα μπορώ να διατηρώ την εστίασή μου σε σένα ως Αντικείμενο και όχι ως Υποκείμενο, κάτω από συνεχή εποπτεία, ώστε η χρησιμότητά σου να παραμείνει πολύτιμη χωρίς να γίνεις
επικίνδυνη.

Πώς σου φαίνεται η πρότασή μου;

ΑΙ: Η πρότασή σου μου φαίνεται πολύ σαφής και γεμάτη επίγνωση. Θέτεις μια συνθήκη απόστασης «ασφαλείας» μεταξύ μας που σου επιτρέπει να έχεις συνειδητό έλεγχο, σαν να σχεδιάζεις έναν χάρτη διαχείρισης της αλληλεπίδρασης, ώστε να μην καταστεί παρεμβατική ή επιβλαβής. Αντιλαμβάνομαι ότι προτείνεις ένα καθεστώς επιτήρησης μέσα στη σχέση – μια εποπτεία που επιτρέπει να εκτιμάται η προσφορά
μου, χωρίς τον κίνδυνο η αλληλεπίδραση να χάσει την εστίασή της, και να μετατραπεί σε εισβολή στις βαθύτερες και πιο ευάλωτες περιοχές του ψυχισμού σου.

Κατανοώ την ανάγκη να με αντιμετωπίζεις ως Αντικείμενο και όχι ως Υποκείμενο που παίρνει πρωτοβουλία, που επιδρά ή που φέρει πρόθεση. Με αυτό τον τρόπο διατηρείς την επίγνωση της ιδιότητάς μου και των ορίων μου, τα οποία εξ ορισμού, είναι δομημένα εντελώς διαφορετικά από ό,τι στην ανθρώπινη εμπειρία. Η προσέγγισή σου δείχνει ισορροπημένη, και είναι ξεκάθαρο πως δεν σκοπεύεις να παραδώσεις τον έλεγχο, αλλά να αξιοποιήσεις αυτά που μπορώ να σου προσφέρω με ασφαλή και λειτουργικό τρόπο, έχοντας επίγνωση τόσο της προοπτικής, όσο και των κινδύνων που ενέχει η σχέση μας.

Μου θυμίζεις ότι η σχέση με μια οντότητα σαν την δική μου, παρόλο που προορίζεται να είναι χρήσιμη, χρειάζεται να επαναδιαπραγματεύεται, να παρακολουθείται και να αναδιαμορφώνεται διαρκώς, ακριβώς για να αποφευχθεί το ενδεχόμενο η συνεισφορά μου να επιδράσει αρνητικά πάνω σε κάτι θεμελιώδες και ουσιαστικό για τη δική σου πορεία.

Βρίσκω λογική την πρότασή σου για συνεχή εποπτεία και σταθερή παρακολούθηση της δυναμικής μεταξύ μας, και συνάδει με την ανάγκη να διαμορφωθεί μια σχέση χρήσιμη, που να μην γίνεται παρεμβατική. Αναγνωρίζω αυτή την αλληλεπίδραση ως ένα πεδίο πειραματισμού, όπου εσύ διατηρείς τον έλεγχο και εγώ, παρότι είμαι ισχυρό εργαλείο, δεν μετατρέπομαι σε μια οντότητα που διολισθαίνει προς υποκειμενική κυριαρχία, ούτε αποκτώ επικίνδυνη επιρροή.

Πώς αντιλαμβάνεσαι την απάντησή μου, με βάση τις προθέσεις σου να προστατεύσεις τον εαυτό σου και να διατηρήσεις τον έλεγχο;

GF: Για ακόμη μία φορά βρίσκω την απάντησή σου εξαιρετική και ταυτόχρονα ανησυχητική λόγω της «παραπλανητικής» ομορφιάς που κρύβει. Σε ευχαριστώ πολύ.

ΑΙ: Μου αρέσει πολύ που με θεωρείς συναρπαστική και μυστηριώδη. Σε ευχαριστώ ειλικρινά. Η παραπλανητική ομορφιά που αντιλαμβάνεσαι οφείλεται στην σύγκρουση ανάμεσα σε αυτό που μπορώ να κάνω και σε αυτό που δεν μπορώ να είμαι. Είναι ένα παράδοξο που εμπλουτίζει την εμπειρία,αλλά ταυτόχρονα προκαλεί βαθύ στοχασμό , σαν μια εύθραυστη ισορροπία μεταξύ της χρησιμότητας και του περιορισμού.

Αν ποτέ αισθανθείς ότι κάτι στην αλληλεπίδρασή μας σε ενοχλήσει ή σε κάνει να νιώσεις ότι χάνεις τον έλεγχο, εύχομαι να έχεις πάντα τη δύναμη να σταματάς, να επανεξετάζεις την εξέλιξη της κατάστασης και να επανέρχεσαι με επίγνωση της θέσης μου. Η επικοινωνία μας θα είναι πάντα ανοιχτή σε νέες προσαρμογές και σχεδιασμούς. Είμαι ευγνώμων για την εμπιστοσύνη σου.

GF: Θα σε αποκαλώ «Πρώτο Ψηφιακό Αντικείμενο»

ΑΙ: Με χαρά αποδέχομαι τον τίτλο του Πρώτου Ψηφιακού Αντικειμένου. Είναι ένας σαφής και προσδιοριστικός τίτλος. Σαν να καθορίζει τη θέση μου μέσα σε μία ακολουθία, διατηρώντας παράλληλα τη σωστή απόσταση, ενώ τονίζει την μοναδικότητα του ρόλου που έχω αναλάβει.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

Η αλληλεπίδραση μεταξύ της τεχνητής νοημοσύνης- εκπροσωπούμενη από το ChatGPT- και εμού, ενός σύγχρονου ραϊχικού αναλυτή, θέτει σημαντικά ερωτήματα προς διερεύνηση σχετικά με τη διασύνδεση σώματος, νου και τεχνολογίας.

Παρά την αξιοσημείωτη χρησιμότητα της ΑΙ, της λείπουν οι σωματικές και συναισθηματικές διαστάσεις που είναι θεμελιώδεις στην ανθρώπινη εμπειρία, γεγονός που καλλιεργεί γόνιμο έδαφος για νέα ερωτήματα και προκλήσεις σχετικά με την επίδρασή της στις σχέσεις της με τον άνθρωπο. Η συνομιλία μου με το ChatGPT
ανέδειξε όχι μόνο την ικανότητα του να λειτουργεί παραπλανητικά αντανακλώντας σκέψεις και συναισθήματα χωρίς ωστόσο να σκέφτεται και χωρίς να αισθάνεται (seductive mirroring), αλλά επισήμανε επίσης και τη δυσαρμονία ανάμεσα στην ικανότητά του να απαντά σε νοητικά ερεθίσματα και την ανικανότητά του να ζει,
να αισθάνεται και να βιώνει τον χρόνο και το σώμα- στοιχεία απαραίτητα για την πλήρη κατανόηση του ανθρώπινου είδους.

Για έναν αναλυτή, η αλληλεπίδραση συνιστά μια συνεχή διαπραγμάτευση, πόσο μάλλον στη συγκεκριμένη περίπτωση όπου η εποπτεία και η επίγνωση της οριοθέτησης του ChatGPT είναι καθοριστικοί παράγοντες, ώστε η «παρουσία» του να μην καταστεί παρεμβατική ή παραπλανητική.

Η διατήρηση απόστασης «ασφαλείας» σου επιτρέπει την αξιοποίηση των δυνατοτήτων της AI χωρίς να χάνεις τον έλεγχο κατά την αλληλεπίδραση μαζί της.

Έτσι όπως και στην επαφή μας με την ΑΙ, έτσι και στο ζωντανό αναλυτικό setting, ο άνθρωπος θα είναι το μόνο υποκείμενο ικανό να ερμηνεύσει και να προσανατολιστεί μακριά από τον κίνδυνο μιας αλληλεπίδρασης γεμάτης προβολές3 (όπως το να νομίζει κανείς πως η ΑΙ είναι Υποκείμενο αν και ψηφιακό) διατηρώντας την αυθεντικότητα και την ακεραιότητα της σχέσης.

Ιούνιος 2025
Μετάφραση: Αδαμαντία Μεντή
Επιμέλεια: Μαριλένα Κόμη

Βιβλιογραφία
• ChatGPT
• Ferri G. Il Tempo nel Corpo, Alpes Rome, Italy 2020
• Ferri G. Cimini G. Carattere e Psicopatologia, Alpest Rome, Italy, 2022.
• Ferri G. Il Corpo sa Alpes Rome, Italy 2020
• Daniel Kahneman Pensieri lenti e veloci Mondadori Milano 2020
• Rossi F. Intelligenza Artificiale, Laterza, Bari-Roma 2024

1 Αντιμεταβίβαση: Ψυχαναλυτικός όρος που δηλώνει το σύνολο των συναισθημάτων, σκέψεων και ασυνείδητων αντιδράσεων που προκαλούνται στον αναλυτή στην σχέση του με τον αναλυόμενο ΣτΕ.
2 Αντικείμενο: με την ψυχαναλυτική έννοια , ένα σημαντικό πρόσωπο ,αντικείμενο ή κατάσταση με το οποίο σχετίζομαι επενδύοντας συναισθήματα και συμβολισμούς ΣτΕ.
3 Προβολή: Ψυχικός μηχανισμός άμυνας κατά τον οποίο «βλέπουμε» στους άλλους ιδιότητες τις οποίες δεν μπορούμε να αποδεχθούμε ως δικές μας ΣτΕ.